Deliberativne mini javnosti

Izvor: Ekonomska demokratija
Idi na navigaciju Idi na pretragu

Definicija pojma

Deliberativne mini javnosti predstavljaju konkretan model uključivanja građana, ali i šireg spektra aktera i interesa u proces donošenja odluka. Polazi se od pretpostavke da bi svi kojih se određena odluka, politika ili plan tiču, trebalo da učestvuju u procesu njihovog donošenja. Za razliku od drugih modela participativne demokratije (poput referenduma na primer), insistira se nadeliberaciji kao metodu koji pretpostavlja da se kroz diskusiju razmenjuju mišljenja, potencijalno transformišu početne pozicije učesnika i kolektivno dolazi do predloga ili rešenja koji odražava u što većoj meri zajednički interes. Na taj način, odluke koje se ovakvim procesom donose imaju veći legitimitet.

U praksi se koristi širok spektar termina koji se odnose na ovaj format - mini javnosti [mini publics], deliberativne arene, građanske skupštine, participativni forumi, itd.

Teorijska geneza

Danas se često govori o krizi demokratije. Naime, savremene liberalne demokratije se danas suočavaju sa činjenicom da su građani sve manje zainteresovani, sve neaktivniji i sve se manje prepoznaju u odlukama koje donose njihovi politički predstavnici. Skorija istraživanja ukazuju i na sve rasprostranjeniju polarizaciju građana i uvećanje netolerantnosti prema drugačijem unutar demokratija. [1]

Sa jedne strane, studije u čijem su fokusu formiranje i promena mišljenja i stavova građana o temama od javnog značaja, pokazale su kroz dugu tradiciju teorijskih i empirijskih uvida, da su karakteristike građana daleko od idealnih. Dominantna teza je da su građani u praksi nedovoljno zianteresovani, nedovoljno ili loše informisani, formiraju mišljenje o javnim pitanjima na nekonzistentan način i menjaju ih uglavnom nepredvidivo, te se neretko govori o nasumičnim promenama stavova i mišljenja. Zbog takvih karakteristika, građani se smatraju fundamentalno nesposobnim da doprinesu debati o pitanjima od javnog značaja, a istovremeno se time osnažuje elitistički pristup demokratiji koji se oslanja na svođenje učešća građana na povremene izbore i biranje predstavničke elite. Deliberativni pristup nastaje upravo kao odgovor na ovu kritiku građana kao nedovoljno kompetentnih da učestvuju u političkom životu zajednice.

Zastupnici deliberativne demokratije tvrde da ukoliko uključimo građane u autentične oblike javne deliberacije, ne samo da će oni doprineti legitimitetu i kvalitetu političkih odluka, već će i biti podstaknuti da se više, i na kvalitetniji način, uključe u različite forme političkog života. Osnovna pretpostavka deliberative demokratije jeste, dakle, da će građani kroz učešće u deliberaciji postati kompetentniji, zainteresovaniji i tolerantniji, a na taj načini politički efikasniji (politički osnaženi) i aktivniji.

Dok različiti elitistički pristupi demokratiji i pesimistička viđenja demokratskih kapaciteta građana formiranje stavova i preferencija građana posmatraju kao egzogene procese koji se odigravaju van političke sfere diskusije i dijaloga, osnovna teza deliberativnih pristupa demokratiji je da se mišljenja i stavovi građana fromiraju i trasnformišu u toku deliberativnog procesa koji bi morao da bude osnovni deo svakog demokratskog sistema. Transformacija preferencija i stavova građana se zbog toga ne može smatrati proizvodom nelogičnog i nasumičnog procesa, već je u funkciji učenja novih informacija i novih argumenata tokom deliberacije. Ovaj model se zasniva na veri u logos, refleksivnost i komunikativni akt, koji doprinose kako razumevanju drugačijih, tako i sopstvenih mišljenja i formiranju kompetentnih i relevantnih političkih stavova.

Istorija prakse

Do ponovnog buđenja interesa za javnu deliberaciju dolazi devedesetih godina 20. veka. što se često označava i kao deliberativni preokret. On se dešava pod uticajem dve grupe faktora. Sa jedne strane, postojalo je rastuće razočarenje u elektoralne politike, praćeno opadanjem participacije i interesa za demokratske institucije i rastuće udaljavanje građana od javne sfere. Koreni ovakvog stanja prepoznaju se u ograničenjima koja su inherentna reprezentativnoj demokratiji, koja nije u stanju da zadovolji potrebe građana. Prepoznaje se i to da je potrebno uspostaviti kvalitativno drugačiju uključenost građana u procese političkog odlučivanja. U isto vreme, deliberativni procesi se javljaju i kao odgovor na istraživanja i promišljanja koja još od četrdesetih godina 20. veka podupiru tezu da su građani nesposobni da vrše aktivnu demokratsku ulogu u javnom životu političkih zajednica.

Međutim, važno je naglasiti da deliberativna demokratija nije podudarna sa participativnom ili direktnom demokratijom, iako se veoma često u javnom diskursu ovi pojmovi izjednačavaju. I pored toga što se sva tri modela demokratije pozicioniraju unutar istog teorijskog okvira koji predlaže otvaranje procesa odlučivanja za građane, odnosno uključivanje svih onih kojih se odluka tiče, razlike među njima nisu zanemarljive.

Direktna demokratija kao osnovni princip vidi direktno ispoljavanje moći i suvereniteta građana. Posredovanje između građanina i njegovog suvereniteta i političke moći je za ovu poziciju neprihvatljiva. Referendumi, predlozi zakona od strane građana, različite institucije za opoziv političkih predstavnika - samo su neki od primera institucija direktne demokratije. Participativna demokratija odbija mogućnost reprezentacije i ističe značaj aktivnih građana. U empirijskom smislu, ovaj oblik demokratije vezuje se za pokrete ili slobodna udruženja građana. U današnjoj političkoj realnosti, participativna demokratija uzima oblik demokratije odozdo i stavlja fokus na lokalne zajednice i mogućnost konstituisanja novog antagonističkog političkog subjekta kom je omogućnoe da direktno utiče na formulisanje političkih odluka. U tom smislu, deliberativni model zaista može da se vidi kao jedna vrsta participativne demokratije, ali za razliku od nje zahteva, kao svoj nezaobilazni element, zajedničku diskusiju i refleksiju o pitanjima o kojima se odlučuje. Za razliku od direktnog i participativnog modela, ovaj model, dakle, deinifiše i sam način na koji se učestvuje u političkom životu. Uz to, ono što predstavlja ključni element deliberativne demokratije koji izostaje i u pariticipativnoj i u direktnoj demoktratiji je njen transformativni karakter, odnosno mogućnost da se preferencije građana menjaju kroz proces deliberacije sa ostalim članovima i članicama političke zajednice.

Nekoliko je ključnih principa deliberativnog pristupa demoktratiji, koji se odražavaju u svim pojedinačnim mehanizmima/formatima (pa i u deliberativnim mini javnostima) koji ga operacionalizuju:

1) Deliberacija je inkluzivna utoliko što teži da uključi sve one na koje će data politička odluka imati uticaja (ovao uključivanje može biti dikrektno, kroz učesnike u diskusiji, ili indikrektno, kroz predstavljanje releevantnih perspektiva ili pozicija u odnosu na temu);

2) Deliberacija se zasniva na procesu komunikacije i dijaloga koji se shvata kao racionalni i informativni proces;

3) Deliberacija proizvodi demokratski legitimnije i epistemički kvalitetnije političke odluke (kolektivna diskusija i izlaganje različitim vrednostima, stavovima i argumentima vodi ka odlukama koje su bliže zajedničkom interesu, za razliku od odluka unutar institucija reprezentativne demokratije zasnovanim na arbitrarnom aktu političkih elita).

Lokalna kontekstualizacija

U Srbiji je prve građanske skupštine organizovao Institut za filozofiju i društvenu teoriju (IFDT) u novembru i decembru 2020. godine. Prva građanska skupština organizovana u Beogradu, na temu uređenja saobraćajne mobilnosti zarad unapređenja funkcionalnosti gradske infrastrukture, sa fokusom na proširenje pešačke zone u centralnoj zoni grada, okupila je oko 40 učesnika. Osim relevantnih eksperata iz oblasti saobraćaja i urbanisitčkog planiranja, kao i predstavnika javnih institucija i donosioca odluka, među građanima je bilo stanovnika centralne gradske zone, vlasnici i radnici u objektima u ovoj zoni, ali i aktivni građani iz udruženja i neformalnih grupa koji su već imali javno izražene stavove na temu skupštine (Komšije sa Dorćola, Pešaci nisu maratonci, Ulice za bicikliste, kolektiv Ministarstvo prostora i Udruženje 5km/h). Druga skupština, po istom modelu, održana je u Valjevu, na temu zagađevnja vazduha, kao aktuelnog problema koji je brojne građane u lokalnoj zajednici pokrenuo na samoorganizovanje.[2]

Kolektiv Ministarstvo prostora, nakon iskustva učešća u građanskim skupštinama IFDT-a, pokušao je da sličan model uspostavi i u oblasti urbanističkog planiranja, sa ciljem sistemskog unapređenja participacije u ovoj oblasti. S obzirom da kreiranje urbanističkih planova upravo predstavlja proces rešavanja razičitih interesa na jednoj teritoriji, ovakav format ima potencijal da takve interese postavi u racionalan i inkluzivan dijalog koji bi za rezultat imao kvalitetnija i legitimnija planska rešenja. U periodu od novembra 2021. do aprila 2022. godine, realizovano je ukupno tri participativna foruma. Svaki od formula u fokusu je imao različit nivo plana (što podrazumeva i različite veličine teritorije koju pokriva, ali i stepen opštosti samih rešenja) - plan detaljne regulacije, plan generalne regulacije i generalni urbanistički plan - a takođe je i bio pozicioniran u različitim trenucima u okviru procedure donošenja plana - pre ranog javnog uvida, nakon ranog javnog uvida i za vreme javnog uvida. Učesnici u ova tri foruma uvek su bili građani na koje koje je plan imao uticaj, s tim što je samo u jednom slučaju u pitanju bio nasumično izabrani reprezentativni uzorak (na nivou celog Beograda), dok se za ostala dva foruma vodilo računa o što većem stepenu inkluzivnosti u uzorcima aktivnih građana. U svakom od foruma, cilj je bio da se kroz sučeljavanje različitih potreba i stavova u odnosu na plansko rešenje ili samo aktuelne probleme na lokaciji, formulišu predlozi prostornih rešenja koji bi mogli biti integrisani u plan.

Jedan od značajnih primera u regionu, po svom obimu i rezultatima, svakako je i prva građanska skupština u Mostaru[3] organizovana u julu 2021. godine, na temu „Kako Grad Mostar može poboljšati čistoću javnog prostora i učiniti ga prijatnijim“. Skupština građana je trajala tokom četiri uzastopna vikenda i kao rezultat su izrađene preporuke za održiva rešenja unapređenja javnog prostora.

Komparativna perspektiva

Deliberativne mini javnosti realizovane su u brojnim zemljama Evrope, ali većina ovih formata još uvek se, iako uz učešće predstavnika donosioca odluka, iniciraju i organizuju od strane vaninstitucionalnih aktera.

Značajan primer institucionalizacije deliberativne demokratije predstavlja italijanska regija Toskana. Naime, krajem 2007. godine Toskana je usvojila Zakon br. 69 koji definiše Pravila o promovisanju učešća građana u formulisanju regionalnih i lokalnih politika, inovativnu zakonsku odredbu koja je eksplicitno usmerena na promovisanje participacije, inkorporirajući karakteristike deliberativne teorije. Institucionalizacijom uključivanja građana kroz kolektivni dijalog građana i zainteresovanih strana u donošenje odluka o pitanjima ili problemima od javnog interesa, Toskana je postala svojevrsna 'laboratorija' za empirijsko testiranje opravdanosti deliberativnog učešća u praksi, za proveru efekata i mogućih koristi od njegove institucionalizacije, i za primenu specifičnog modela koji omogućava koegzistiranje reprezentativne uprave i mini-javnosti (kao i mogućnosti da postanu komplementarni i međusobno osnažujući).[4]

Napomene i reference

  1. Fiket, Irena (2019)Deliberativno građanstvo, Beograd: Institut za filozofiju i društvenu teoriju; Novi Sad: Akademska knjiga.
  2. https://act-wb.net/?cat=30&lang=sr
  3. https://mostargradimo.ba/
  4. Lewanski, Rodolfo (2013) “Institutionalizing Deliberative Democracy: the ‘Tuscany laboratory’”, Journal of Public Deliberation 9(1)

Preporuke za dalje čitanje

Chambers, Simone (2003) "Deliberative Democratic Theory", Annual Review of Political Science no. 6

Cooke, Meave (2000) "Five Arguments for Deliberative Democracy", Political Studies no. 48

Mendelberg, Tali (2002) "The Deliberative Citizen: Theory and Evidence", Political Decision Making, Deliberation and Participation, vol. 6

Williamson, Andy & Barrat, Jordi (2022) Mapping Deliberative Democracy in Council of Europe Member States, Council of Europe